مدتی تبلیغات یک اپلیکیشن جدید آگهی را همهجا میدیدم. بیلبورد، کمپین، حضور پررنگ و آن لحن آشنای «ما آمدهایم بازار را بگیریم».
این اپلیکیشن فقط بهانهای شد برای فکر کردن به یک الگوی قدیمیتر در کسبوکار: ورود سرمایهمحور به یک بازار تثبیتشده، بدون اینکه دقیقاً معلوم باشد قرار است چه چیز تازهای به آن اضافه شود.
یعنی یک بازار موفق پیدا میکنیم، یک بازیگر جاافتاده هم آنجاست و نتیجه میگیریم:
«ما هم یکی میسازیم.»
بعد امیدواریم چیزی که در ایده کم داریم، با پول جبران شود.
اول یک چیز را روشن کنم: من از بیرقیب ماندن کسبوکارها خوشم نمیآید. اینکه دیوار تنها بازیگر بازار نباشد خوب است. وجود شیپور، رینگ یا هر رقیب دیگری ذاتاً اتفاق مثبتی است. تمرکز کاربر، داده، قدرت قیمتگذاری و بازار در دست یک شرکت معمولاً نتیجه مطلوبی ندارد.
اما یک سوءتفاهم وجود دارد:
هر چیزی که رقیب انحصار باشد، لزوماً محصول خوبی نیست.
رقابت فضیلت است؛ کپیکردن کسبوکار موفق دیگران و خریدن توجه با بودجه تبلیغاتی لزوماً نه.
پول دارید؛ بسیار خوب. حرفتان چیست؟
بعضی شرکتها بعد از موفقیت در یک صنعت به کشف جالبی میرسند: ظاهراً چون یکبار کسبوکار خوبی ساختهاند، حالا در تمام صنایع جهان هم میتوانند موفق شوند!
یک بازار جذاب میبینند، درآمد احتمالیاش را حساب میکنند و پروژه شروع میشود.
نه لزوماً چون مسئلهای حلنشده پیدا کردهاند.
نه چون مدل اقتصادی متفاوتی دارند.
نه چون تجربه کاربر را قرار است از اساس بهتر کنند.
بازار بزرگ است، پول هم داریم، تیم هم میتوانیم جمع کنیم.
دیگر چه میخواهیم؟
خب، مثلاً دلیل وجود.
اگر تنها استدلال شما برای ورود به یک بازار این است که «این بازار بزرگ است و دیگری از آن پول درمیآورد»، احتمالاً فرصت را با حسادت استراتژیک اشتباه گرفتهاید.
ساختن نسخه دیگری از چیزی که جواب داده، استراتژی نیست.
گاهی فقط FOMO با بودجه سازمانی است.
پوسته را میشود کپی کرد؛ کسبوکار را نه
از بیرون تقریباً تمام کسبوکارهای موفق ساده به نظر میرسند.
دیوار؟ یک اپ آگهی.
تاکسی اینترنتی؟ راننده و مسافر را وصل میکند.
فروشگاه اینترنتی؟ محصول را میگذاری، کاربر سفارش میدهد، پیک میبرد.
وقتی مسئله را اینطور تعریف کنیم، تقریباً تمام اقتصاد دیجیتال را میشود در یک آخر هفته بازسازی کرد.
یک تیم فنی، چند سرویس Cloud، چند اکانت AI، یک UI مدرن و تمام.
حالا فقط مانده میلیاردها تومان درآمد.
مشکل اینجاست که چیزی که روی صفحه میبینیم، بخش کماهمیتتر ماجراست.
دکمه را میشود کپی کرد. دستهبندی را میشود کپی کرد. Search را میشود ساخت. حتی طراحی بهتر هم چندان سخت نیست.
اما سالها رفتار کاربر، اعتماد، داده، شبکه عرضه و تقاضا، برند، کانال توزیع، عملیات، خطاهای گذشته و دهها مزیت کوچک انباشتهشده را نمیشود با Clone Repository وارد پروژه کرد.
اینها در Figma نیستند.
با Inspect Element هم درنمیآیند.
AI Agent هم هنوز دکمهای به اسم Generate Network Effect ندارد.
اما چون این بخشها دیده نمیشوند، خیلی راحت تصور میکنیم اصل کسبوکار همان چیزی است که روی موبایل میبینیم.
پس UI را میسازیم، Stack را مدرنتر میکنیم و انتظار داریم بازار هم تحت تأثیر Clean Architecture ما قرار بگیرد.
نمیگیرد.
بعد چیزی که نداریم را با تبلیغات جبران میکنیم
تبلیغات هیچ ایرادی ندارد. محصول جدید باید دیده شود. برای ورود به بازار باید هزینه کرد و حتی محصول عالی هم بدون Distribution ممکن است بمیرد.
اما تبلیغات یک ویژگی ندارد:
نمیتواند برای محصول ارزش اختراع کند.
تبلیغات Amplifier است.
اگر چیز خوبی ساختهاید، صدایش را بلند میکند.
اگر چیز معمولی ساختهاید، صدای همان چیز معمولی را بلند میکند.
و اگر هنوز معلوم نیست چرا کسی باید از شما استفاده کند، کمک میکند تعداد بیشتری از مردم از وجود محصولی با مزیت نامشخص باخبر شوند.
همین.
مشکل از جایی شروع میشود که شاخصهای تبلیغاتی را با شاخصهای کسبوکار اشتباه میگیریم.
Reach بالا رفته، پس لابد مهم شدهایم.
Impression زیاد شده، پس مردم ما را میخواهند.
Install گرفتهایم، پس Product-Market Fit نزدیک است.
و Dashboard هم خوشبختانه پر از نمودارهای سبز است.
گاهی تمام اتفاقی که افتاده این است که پول را با دقت بیشتری به عدد تبدیل کردهایم.
عدد داشتن با ارزش ساختن فرق دارد.
رقابت یعنی چیزی را بهتر کنی، نه اینکه یک آیکن دیگر به موبایل اضافه کنی
من از رقابت دفاع میکنم، اما رقابت فقط زیاد شدن تعداد لوگوها نیست.
رقیب جدید باید دستکم چیزی را جابهجا کند.
قیمت را بهتر کند. تجربه را تغییر دهد. مدل اقتصادی تازهای بیاورد. بخشی از بازار را ببیند که بازیگر قبلی ندیده. اصطکاکی را حذف کند. فناوریای وارد کند که واقعاً تجربه را تغییر دهد.
اگر حاصل ورود چند بازیگر جدید فقط این باشد که حالا سه اپلیکیشن داریم که تقریباً یک کار میکنند و بزرگترین تفاوتشان اندازه بودجه مارکتینگ است، اسمش را میشود رقابت گذاشت؛ اما برای نوآوری کمی خجالتآور است.
این بیشتر شبیه چند شرکت ثروتمند است که تصمیم گرفتهاند برای یک صندلی موجود، پول بیشتری بسوزانند.
و چون سوختن پول در فضای کسبوکار با واژههایی مثل Acquisition و Growth انجام میشود، ظاهراً باید علمیتر به نظر برسد.
قسمت عجیب ماجرا: شما قبلاً بلد بودید کسبوکار بسازید
طعنهآمیزترین بخش ماجرا این است که بعضی از همین شرکتها سرمایهشان را از جایی به دست آوردهاند که واقعاً مزیت داشتهاند.
یعنی یک بازار را فهمیدهاند، مشتری پیدا کردهاند، عملیات ساختهاند، مسئلهای را حل کردهاند و ثروت ایجاد کردهاند.
بعد به نقطهای رسیدهاند که ظاهراً بهترین استفاده از این سرمایه، ساختن نسخه خودشان از کسبوکاری است که یک نفر دیگر قبلاً ساخته است.
واقعاً هیچ مسئله جذاب دیگری باقی نمانده؟
هیچ فناوری جدیدی نیست که ارزش سرمایهگذاری داشته باشد؟
هیچ بخش ناکارآمدی در صنعت خودتان وجود ندارد؟
هیچ شرکت کوچک و بااستعدادی نیست که با سرمایه شما بتواند چند برابر شود؟
واقعاً تمام فرصتهای رشد اقتصاد تمام شده و آخرین مسئلهٔ پیش روی بشریت، داشتن یک اپ آگهی دیگر است؟
بعید است.
گاهی تصور میکنم مسئله سادهتر است: ساختن یک برند جدید، مدیرعامل جدید، دفتر جدید و کمپین جدید، خیلی بیشتر از سرمایهگذاری روی کسبوکار خوب دیگران حس «ما هم وارد تکنولوژی شدهایم» میدهد.
حتی اگر نتیجه نهایی فقط یک نسخه دیگر از چیزی باشد که از قبل وجود داشته.
پول مزیت رقابتی است؛ تا زمانی که تنها مزیت رقابتی نباشد
سرمایه مزیت بزرگی است. با پول میشود آدم خوب استخدام کرد، اشتباه کرد، آزمایش کرد، زیرساخت ساخت و مدت بیشتری زنده ماند.
اما اگر مهمترین پاسخ شما به سؤال «چرا شما؟» این باشد که:
«چون پول بیشتری داریم.»
پاسخ چندان امیدوارکنندهای نیست.
چون بالاخره باید چیزی بماند که بودجه مارکتینگ نیست.
کاربر وفادار؟
اثر شبکهای؟
داده؟
برند؟
تکنولوژی؟
تجربه بهتر؟
هزینه کمتر؟
مزیتی که رقیب نتواند فردا کپی کند؟
اگر هیچکدام نیست، احتمالاً کسبوکار هنوز روی پای خودش نایستاده است. فقط یک حساب بانکی نسبتاً بزرگ زیر بغلش را گرفته.
تبلیغات آبکی دقیقاً همین است
من به طراحی بد یا تبلیغ بیکیفیت نمیگویم تبلیغات آبکی.
اتفاقاً ممکن است کمپین فوقالعاده باشد. بیلبورد زیبا باشد، Copy خوب باشد، ویدئو حرفهای باشد و Media Plan هم بینقص اجرا شود.
آبکی بودن از جایی شروع میشود که پشت تمام این حرفهایگری، جواب روشنی برای یک سؤال ساده وجود ندارد:
چرا باید از شما استفاده کنم؟
اگر جواب این است که «چون ما را همهجا دیدهای»، مشکل داریم.
اگر جواب این است که «چون تخفیف میدهیم»، هنوز مشکل داریم.
اگر جواب این است که «چون یک مجموعه بزرگ پشت ماست»، این دیگر واقعاً مشکل کاربر نیست.
کاربر قرار نیست برای Diversification پرتفوی شما وقت بگذارد.
یک آزمایش نسبتاً بیرحمانه
برای یک ماه تبلیغات را خاموش کنید.
نه بیلبورد.
نه اینفلوئنسر.
نه نصب پولی.
نه تخفیف غیرعادی.
نه کمپین.
بعد نگاه کنید ببینید کسبوکار هنوز نفس میکشد یا نه.
آیا کاربران برمیگردند؟ آیا محصول را معرفی میکنند؟ آیا عرضهکننده میماند؟ آیا تقاضا خودش شکل میگیرد؟ آیا کسی واقعاً نبودن شما را حس میکند؟
اگر بله، عالی.
تبلیغات را دوباره روشن کنید. دارید روی موتوری بنزین میریزید که خودش روشن است.
اما اگر با خاموش شدن تبلیغات، تقریباً همهچیز آرام میشود، شاید چیزی که ساختهاید هنوز کسبوکار نباشد.
شاید فقط یک کمپین تبلیغاتی بسیار گران است که اتفاقاً یک اپلیکیشن هم کنارش دارد.
و در این حالت شاید قبل از خرید بیلبورد بعدی، جلسهای لازم باشد که موضوعش نه Brand Awareness باشد، نه CAC و نه Media Mix.
فقط یک سؤال:
ما دقیقاً چه چیزی ساختهایم که بدون خرج کردن پول هم ارزش داشته باشد؟
اگر پاسخ روشنی ندارید، شاید مشکل این نیست که مردم هنوز شما را ندیدهاند.
شاید دیدهاند.
فقط دلیل خاصی برای اهمیت دادن پیدا نکردهاند.
دیدگاهتان را بنویسید